Teithwyr Cyfrwys a Buwch Anarferol

Haul drwy'r dydd heddiw, y gwynt wedi troi ac yn awr yn dod o'r gogledd, ond rywsut heb fod yn oer. Mae'r ardd yn dechrau edrych yn sych eto, ond y rhan fwyaf o bethau'n cadw i fynd. Mafon Medi wedi dechrau - maen nhw gymaint mwy blasus na mafon Mehefin, dwi ddim yn gwybod pam. Dyna beth gewn i bwdin heno, gyda chydig o'r sorbe cyrens duon sydd ar ôl. Mae ffrindiau wedi cyrraedd i aros am bythefnos, yn dod â hanes arall Ryanair: wedi gweld pobl oedd i fod yn hedfan i wlad Pwyl yn cael eu stopio am fod eu bagiau'n rhy fawr, rhy drwm ac ati. Beth wnaethon nhw ond tynnu dillad o'r bagiau a'u gwisgo nhw i gyd. Roedd un fenyw yn sefyll yno, wrthi'n gwisgo'r trydydd pâr o drwser ac yn bwyta banana run pryd. Bachan arall wedi stwffio pacedi o fwyd i fewn i bocedi'i siaced cyn wisgo siaced arall ar ben y cyntaf. A mae hynny i gyd yn dderbyniol, ac yn arbed £35 yr un iddyn nhw.

  Ac i ddilyn y stori fach rhyfedd yna, llun fach rhyfedd. A welsoch chi erioed fuwch â chyrn fel hon, yn troi tuag at lawr?

Symud i Sbaen o Wlad Pwyl

Prin y gallwch chi edrych ar y newyddion heb weld bod naturiaethwyr yn rhywle yn mynd i ail-gyflwyno rhyw anifail i ardal lle diflannodd ei gyndadau ganrifoedd yn ôl. Bleiddiaid yn yr Alban, y quebrantahuesos (gypaetus barbatus - fwltur anferth sy'n bwyta esgyrn) yn y Picos de Europa, ac yn awr ychydig i'r de-ddwyrain o fan hyn yn y Cordillera Cantábrica, buail.
A dydyn ni ddim yn sôn am anifail a ddiflannodd oherwydd pwysau amaeth na diwydiant pobl yn ystod y ganrid neu ddwy ddiwethaf. Mae buail yn ymddangos yn y lluniau o fewn ogofau a wnaethpwyd 16000 o flynyddoedd yn ôl, ac mae'n debyg bod yr olaf un wedi diflannu o ogledd y penrhyn Iberaidd tua diwedd y mileniwm cyntaf.
Dim ond yng Ngwlad Pwyl mae buail Ewrop yn byw heddiw, a hyd yn oed fanna mae'r boblogaeth wedi cael ei hadfer yn wyddonol. Ond yn awr mae saith o fuail Pwyl wedi cyrraedd tir mynyddig sy'n perthyn i bentref San Cebrián de Mudá yn ardal Palencia. Mae gyda nhw hawl perffaith i grwydro 20 hectar o dir agored a choedwig, a byddan nhw'n cael eu hastudio'n fanwl i weld beth maen nhw'n ei fwyta a sut maen nhw'n byw.
Dau fwriad sydd i'r arbrawf: helpu adfer y bual ar lefel Ewrop, a phenderfynu a fyddan nhw'n fwytawyr digon da i glirio prysgwydd a thorri ar y nifer o danau sydd ar y mynyddoedd ym mhob ran o Sbaen.

Un amheuaeth sydd gyda fi am hynny: drwy'r haf rŷn ni'n gweld gwartheg ar y mynydd serth yma, i ddangos ond un. Dwi ddim yn siŵr a fydd buail yr un mor saff ar eu traed ar lethrau'r Picos.

Hafod y Picos

Ddoe oedd diwrnod agoriadol swyddogol mynyddoedd y Picos de Europa ar gyfer pori. Erbyn diwedd y dydd yr oedd 1000 o wartheg wedi cyrraedd eu 'hafod' a byddan nhw'n aros yno tan ddiwedd mis Medi neu ddechrau Hydref. Mae'r dyddiad yn cael ei bennu gan awdurdodau'r Parc Cenedlaethol ac yn dibynnu ar y tywydd.
Nid gwartheg yn unig sy'n mynd: mae defaid, geifr a cheffylau'n cael pori'r gwair llawn perlysiau. Bydd rhai'n cael eu gwerthu i gigyddion ym marchnadoedd yr hydref, ond diben y rhan fwyaf yw cael eu godro (ond am y ceffylau!) ar gyfer gwneud caws.
Yn aml iawn mae'r gwartheg ar y mynydd yn byw mewn teuluoedd, a'r tarw gyda nhw, sy'n edrych yn rhyfedd inni efallai. Ond hyd yn hyn ni chawsom unrhyw drafferth wrth gerdded heibio iddyn nhw - er fy mod i weithiau wedi gadael llwybr hawdd am fod tarw yn sefyll yn ei ganol e a gorfod dringo man bach serth.
Mae'r gwartheg yma'n pori la Vega de Comeya, yn agos i lynnoedd Enol ac Ercina, sy'n enghraifft o 'polje', gair o darddiad Slofeneg. Mae'n golygu dyffryn gyda gwaelod eang mewn ardal o garreg galch lle mae'r dŵr yn llifo drwy ogofâu o dan llawr y dyffryn. Mae'r dŵr yn torri'r graig sydd rhwng yr ogofau fel bod rhannu o'r tir yn suddo ac yn ffurfio pant enfawr sy'n edrych fel gwely hen lyn.
Ond i'r anifeiliaid lle bwyta delfrydol yw e.

yr Hafod a'r Hendre

Hyd at ryw 30 mlynedd yn ôl, roedd cannoedd o fugeiliaid a'u teuluoedd yn symud yr anifeiliaid - gwartheg, geifr, ceffylau a defaid - i'r porfeydd uchel ac yn aros yno tan yr hydref, yn byw mewn cabanau cerrig yn agos i ffynnon.
Erbyn hyn mae'n haws teithio ac mae nifer o hen draciau wedi cael y driniaeth concrid fel bod loriau yn gallu cyrraedd y mynydd.
Ond hyd yn oed wedyn mae eisiau gwneud yn siŵr bod y da byw yn pori'r tiroedd sy'n perthyn i dy bentref di, sy'n golygu cerdded yno gyda nhw, ymweliadau wythnosol ar quad, a chi mawr, y 'mastín' i'w cadw rhag y bleiddiaid, yn enwedig yn gynnar yn y tymor.Mae'r gwartheg yn cyd-fyw'n hapus gyda'r bobl sy'n dod i gerdded yn y Picos, on os edrychwch chi'n fanwl ar y llun yma efallai y gwelwch chi bod un fuwch wedi'i hanafu. Roedd hi wedi torri'i choes, ac yn fuan cyrhaeddodd y ffermwr gyda dryll i roi diwedd arni.

Wedyn, yn yr hydref (mae'r Parc Canedlaehol yn pennu'r union ddyddiadau) mynd i'w hôl nhw cyn bod y borfa yn diflannu o dan yr eira tan y flwyddyn nesaf.
Dolen ar y dde i'r parc cenedlaethol.